رستاق نیوز – "گنبد"  و "هشتی " از مهمترین استراحتگاه کشاورزان در قدیم به شمار می رود .

آب این مایه حیات ، همواره در کویر به عنوان یک ماده ارزشمند و گرانبها محسوب وارزش فراوانی داشت اهمیت آب کشاورزی و تقسیم آن بین کشاورزان و مالکان براساس نظام ومقررات مدونی بود که همه ملزم به رعایت آن بودند و برای اجرای دقیق این نظام آبیاری می طلبید تا افرادی به طور مستمر برآن نظارت داشته باشند

درنظام آبیاری برخی از روستاهای رستاق “میراب ” ، “سبوکش ” و “پی آب کن ” وجود داشته است که هریک وظیفه ای خاص داشته اند.

“میراب” به نوعی مدیر قنات بود و “سبو کش ” وظیفه سنجش و اندازه گیری آب را بر عهده داشت و” پی آب کن ” فردی بود که کشاورزان را برای تحویل گرفتن آب و نوبت آبیاری مطلع می ساخت .

هرچند در برخی روستاها میراب و سبوکش یکی بود ولی وجود سه گانه  این عوامل در نظام های آبیاری روستائی به چشم می خورد .

درکنار این سه نفر ، کشتزار دارای یک نگهبان بود که اورا ” دشت بان ” می نامیدند این افراد به علاوه کشاورز یا کشاورزان صاحب آب در شب ها و روزهای فصول مختلف سال می بایست برخی یا تمام اوقات خود را درصحرا به سر ببرند .

بدین لحاظ گنبد و هشتدری در کشتزارها ی کویری نقش بسزائی در اسکان این افراد داشت . سبوکش ها اغلب بساط اندازگیری آب را زمستانها در گنبد و تابستانها در هشتدری مستقر می کردند و افراد مرتبط با آنان نیز دراین اماکن رفت و آمد داشتند.

“سبو” تشتی بود پرآب که یک کاسه مسین که یک سوراخ کوچک در آن تعبیه شده بود را برروی آن می گذاشتند تا این کاسه به مرور زمان از آب پر شود مدت زمانی که طول می کشید این کاسه پر از آب شود را یک “سبو” می نامیدند.

میزان هر سبو در روستاهای مختلف متفاوت بود ولی درعزآباد ما هر سبو تقریبا معادل ۱۱ دقیقه بود .

هرچند این اندازه گیری دردسر های مخصوص خود راداشت ولی به عنوان یک ملاک واحد همه ملزم به پیروی از آن بودند .

کشاورزی می گفت : به علت اهمیت آب همیشه یکی از بستگان کشاورز در کنار سبوکش حاضر بود تا نظاره گر درستی سنجش او باشد . زودتر ظرف را از تشت برتدارد و یا …

گنبد یک محوطه مدور بود با سقفی کوتاه که محل ورود وخروج آن نیز به تبع آن کوتاه بود و هشتدری سازه ای مسقف بود بربالای گنبد که اغلب در اطراف آن هشت پنجره همسان و بدون درب قرارداشت .

در این سازه ها حداقل های یک زندگی موقت پیش بینی شده بود ، مجاری تهویه هوا ،اخیه برای بستن افسار حیوانات و آخور تغذیه آنان جزو لاینفک این سازه بود.

امروزه که این استراحتگاه ها کاربری خود را از دست داده اند  بسیاری از این گنبد ها و گنبد هشتدری ها در صحراهای رستاق یا تخریب شده و یا درحال تخریب است .

  • نویسنده : محمد رضا قانع عزآبادی